woensdag 27 maart 2013

Spelen en leren

Hoe zit het nou eigenlijk met dat leren in de vorm van serious gaming? Het lijkt een hype. Iets dat de laatste jaren iedereen gedaan schijnt te moeten hebben. We gaan met de hele afdeling een raket in elkaar zetten. Een spelleider brengt ons in hoger sferen met filmpjes en geluiden. We amuseren ons kostelijk en aan het eind krijgen we punten of een speldje. We hebben gewonnen want we hebben het beter gedaan dan onze collega’s van die andere afdeling. Sukkels! Wat is er dan werkelijk gebeurd? Hebben we echt iets geleerd of hebben we gewoon een gezellige en leuke dag gehad? En wat dan nog?
Het lijkt alsof leren niet leuk zou mogen zijn. Ik herinner me dat een vriendin voor haar zoon een liedje zong waarin oorspronkelijk het woord “leren” was opgenomen. Zij had dat in haar versie weggelaten omdat ze zulke slechte ervaringen had met leren. Het was voor haar altijd iets vervelends geweest. Strenge meesters en slechte resultaten. Gelukkig was het woord “spelen” in het lied wel overeind gebleven. Want spelen doen kinderen immers altijd met veel overgave en ik denk dat de meeste van ons met goede herinneringen terugdenken aan ons spel als kind. Kinderen leren vooral door veel na te spelen en zo te proberen. En misschien is dat wel niet beperkt tot kinderen maar geldt het voor de mensheid in het algemeen?
Ik zou dan ook willen beweren dat wanneer leren leuk is er een goede kans is dat deelnemers met goede herinneringen terug zullen kijken. Als bijvoorbeeld in een spelvorm belangrijke thema’s voor een organisatie aan de orde worden gesteld dan wordt leuk gekoppeld aan belangrijk. En als de herinnering goed is, dan is er ook een goede kans dat ze zich voor de geest kunnen halen waar het eigenlijk over ging.
Zorg dat je als spelleider aan een aantal eisen voldoet waaronder de volgende. Van tevoren moet duidelijk zijn wat de belangrijke thema’s zijn. Tegen het eind van het evenement moet samen met de deelnemers terug worden gekeken op wat er gebeurde in het spel: “Wat zegt het gebeurde in het spel over die belangrijke thema’s?”. Zo ingezet zal de belangrijkste asset in een dienstverlenende organisatie effectief kunnen worden betrokken in de te behalen doelen.

dinsdag 26 maart 2013

Kracht van informeel leren

Veel mensen denken bij ‘leren’ in eerste instantie aan trainingen, maar tegenwoordig vaak ook aan e‑learning en coaching. Deze vorm van leren wordt ook wel formeel leren genoemd. Het wordt veelal gesponsord door de organisatie waar iemand werkzaam is. Het is over het algemeen gestructureerd van aard. Meestal is er een trainer of docent aanwezig en is er een kwalificatie aan verbonden. De uitkomsten zijn dan ook vaak gespecificeerd.

Informeel leren wordt vaak behandeld als een soort restcategorie. Het is niet aan een klaslokaal gebonden en meestal is het niet op de een of andere manier gestructureerd. Het leren is bijvoorbeeld een bijproduct van een andere activiteit, zoals het uitvoeren van een werkinstructie. Een medewerker kan ervaren (en dus ‘informeel leren’) dat de werkinstructie omslachtig is en als gevolg hiervan ertoe besluiten de instructie minder nauw te volgen. De controle op het leerproces ligt geheel bij de medewerker. Ook de mate van ‘opzet’ bij het leren een belangrijke rol.

Informeel leren vindt dus eigenlijk overal plaats, zowel binnen als buiten de organisatie. Onder normale omstandigheden blijkt aan informeel leren veel meer tijd te worden besteed dan aan formeel leren. En omdat informeel leren gekoppeld is aan eigen ervaringen, hechten medewerkers er over het algemeen relatief veel belang aan.

Er is uitgebreid onderzocht waarom formeel geleerde zaken lang niet altijd op de werkplek worden toegepast. Een belangrijke rol hierin is weggelegd voor de medewerker zelf. Als de medewerker het programma als onpraktisch ervaart, of vindt dat het te weinig directe relevantie heeft voor het werk dan is het minder waarschijnlijk dat het geleerde wordt onthouden en toegepast. Een factor die ook een rol speelt is de inschatting van de medewerker zelf of hij in staat is het geleerde toe te passen.
Een formele training moet dus ruim aandacht besteden aan inhoud die conflicteert met wat de medewerker eerder (informeel) leerde en aan de situatie waarin het geleerde toegepast moet gaan worden.

Leren in IT-organisaties

Soms zijn we ons bewust dat we tijdens het werk iets leren, soms ook niet. Deze opgedane kennis kan echter het leren in andere situaties ook belemmeren. Zorg dat je in meer formele leersituaties aansluiting zoekt bij wat eerder informeel geleerd werd. Dan is de kans groter dat vooraf gestelde leerdoelen bereikt worden.
Stelt u zich de volgende situatie eens voor. Een groep van tien medewerkers is verantwoordelijk voor de eerstelijnsafhandeling van incidenten in een IT-Serviceorganisatie. Door een bezuinigingsmaatregel moet de groep zijn vier externe medewerkers laten gaan. Wat betekent dit voor de incidentenregistraties? In het kort: zij zullen niet altijd goed worden bijgewerkt of in bepaalde gevallen helemaal niet meer plaatsvinden.
De inkrimping van het aantal medewerkers vraagt grote inventiviteit van de achterblijvers. Het aantal incidenten neemt immers niet af. Als reactie zullen de achterblijvers proberen efficiënter te werken. Als bovendien verbeterinitiatieven om de werkdruk te verminderen om kostenbesparende redenen op een laag pitje worden gezet, neemt de werkdruk nog verder toe. Neem bijvoorbeeld het invoeren van capaciteitsplanning voor de langere termijn.
Daarnaast leren de medewerkers van de IT-Serviceorganisatie ‘informeel’ dat ze de klant te allen tijde tevreden moeten houden, maar ook dat zij tegelijkertijd iets minder uitgebreid moeten zijn bij de incidentafhandeling. Verder wordt duidelijk dat er minder tijd is voor allerlei administratieve handelingen en misschien leren zij daardoor ook wel incidenten sneller door te zetten naar de tweede lijn. Met name dit laatste is een voor de organisatie als geheel ongewenst neveneffect van de oorspronkelijke bezuinigingsmaatregel.
Door de tijdsdruk is het misschien lastig om de klant terugkoppeling te geven over de status van zijn incident. Lastige klanten worden ‘korter’ gehouden, omdat de volgende klant alweer aan de telefoon hangt. In een meerdaagse training leren zij dat ITIL een oplossing voor hun problemen kan zijn, maar eenmaal weer terug op de werkplek constateren zij dat de werkvoorraad enorm is toegenomen.
Als de inhoud van de training te ver afstaat van hun dagelijkse praktijk en hun eerdere (informele) leerervaringen zullen de medewerkers wellicht concluderen dat ITIL te veel extra administratieve werkzaamheden met zich meebrengt en dat de methodiek in beperkte mate direct toepasbaar is. Ze gaan het dan dus niet gebruiken!

Strategie en Simulatie, een beproefde combinatie

Strategie en simulatie zijn onlosmakelijk verbonden. Een boude stelling...waar komt deze vandaan? In de militaire wereld is het gebruikelijk om een strategie te toetsen met behulp van een simulatie. Een best practice zou je kunnen zeggen.
Strategie is de koppeling tussen beleid en uitvoering: “hoe gaan we de dingen doen?” Het opstellen van een goede strategie vereist inzicht in wat men aan kan, van de sterke maar ook de zwakke kanten. Het oefenen in een gesimuleerde omgeving geeft inzicht in de mate waarin de strategie zal gaan werken in de dagelijkse praktijk. Een fundamentele verandering, in tegenstelling tot een kleinere incrementele, wordt bereikt door o.a. voorbereiding en oefenen. Met de recente update van ITIL is er nu ook een heldere beschrijving van de aanpak om tot een goede IT-strategie te komen. Ermee oefenen in een simulatie is een voorwaarde om er daadwerkelijk mee aan de slag te kunnen gaan. In dit stuk zal ik toelichten hoe strategie in de IT-dienstverlening volgens de nieuwste inzichten in ITIL zou kunnen worden getoetst en geoefend met behulp van business simulaties, ook wel aangeduid als “serious games”.
Een van de kernboodschappen in ITIL is dat het opstellen van een strategie cruciaal is voor het succes IT-servicemanagement. In de eerste editie van het strategieboek, Service Strategy uit 2007, was er de nodige verwarring. Velen hadden moeite met de beschreven concepten. Dat lijkt met de recentelijk verschenen herschreven editie van het boek weggenomen. Hieronder zal ik enkele aspecten uit deze publicatie nader belichten en uitleggen hoe deze de koppeling naar de praktijk zou kunnen worden vormgegeven.
"Dus...”, een IT-manager aan het woord, “...ik heb mijn medewerkers ITIL-gecertificeerd en processen ingevoerd, wat nu?" Deze IT-manager heeft een lange implementatie van een ITSM methodiek achter de rug. Wat zullen we deze IT-manager vragen? De volgende vragen zijn op hun plaats: "en na al dit werk ... is uw klant meer tevreden?",  "... krijgt de organisatie de toegevoegde waarde van de investering in ITIL die zij redelijkerwijs zouden kunnen verwachten?"
De reden voor het stellen van deze vragen is dat ondanks de miljoenen ITIL-gecertificeerde mensen in de wereld, slechte klantenservice nog steeds het hoogst scoort als probleem in de wereldwijde enquêtes die GamingWorks geregeld uitvoert. Studies tonen aan dat 70 tot 80% van de ITIL initiatieven niet de verwachte waarde  leveren. Met het toenemende belang van IT voor alle bedrijven is dit niet langer aanvaardbaar. ITSM moet worden afgestemd op de behoeften van het bedrijfsleven. Er wordt dan ook wel gesproken over Business en IT-integratie.
Het bijgewerkte Service Strategy boek - in wat nu officieel aangeduid wordt als ITIL 2011 - benadrukt de noodzaak om de toegevoegde waarde van IT-diensten voor de bedrijfsprocessen duidelijk te maken. Onderdeel hiervan is het afstemmen van IT-servicemanagement met de bedrijfsprocessen. Vaak staat dit niet op de actielijst van projectmanagers in ITSM-implementatie projecten. Het opleiden van de IT-personeel nu soms gelukkig wel. Hoe kunnen we er nu zorgen dat onze traininginterventies deze afstemming tussen IT en de bedrijfsprocessen adresseren?
Er is in ITIL 2011 een duidelijk omschreven proces voor het opstellen en beheren van IT-Strategie: Strategy Management for IT Services (SMITS): " [SMITS] is het proces voor het definiëren en onderhouden van perspectief, posities, plannen en patronen van een organisatie met betrekking tot de dienstverlening en het beheer van deze diensten " 
Perspectief. Beschrijft de visie en richting van de organisatie. Een strategisch perspectief verwoordt wat de business van de organisatie is, hoe deze samenwerkt met de klant en hoe aan haar diensten of producten zal worden verstrekt. Een perspectief verankert het onderscheidend vermogen van een dienstverlener in de hoofden van de medewerkers en klanten.
Posities. Beschrijven hoe de dienstverlener voornemens is om met andere dienstverleners te concurreren in de markt. De positie verwijst naar de eigenschappen en mogelijkheden die de dienstverlener heeft waarmee hij zich onderscheidt van zijn concurrenten. Posities kunnen worden gebaseerd op waarde of lage kosten, gespecialiseerde diensten of het leveren van een dienstenaanbod, kennis van een klant-omgeving of industrievariabelen.
Plannen. Beschrijven hoe de dienstverlener zal overgaan van de huidige naar de gewenste situatie. Plannen beschrijven de activiteiten die de dienstverlener zal moeten ondernemen om het vastgestelde perspectief en de posities te kunnen bereiken.
Patronen. Beschrijven de lopende, herhaalbare handelingen die een dienstverlener zal moeten blijven verrichten om de strategische doelstellingen te bereiken.
Bron: Service Strategy, ITIL 2011
David Cannon, de auteur, waarschuwt ook: "Teams die van essentieel belang zijn voor het genereren en uitvoeren van de strategie zouden kunnen aarzelen om het initiatief te ondersteunen - vooral als zij zien dat het hen in negatieve zou kunnen raken. Het is cruciaal dat meteen de eerste keer dat dit proces wordt gebruikt, de strategie goed wordt bepaald en het is nog belangrijker dat senior executives zich achter het initiatief scharen. Er is een behoefte aan stapsgewijze vooruitgang [...] "
David's advies vraagt om interventies zoals business simulaties. De deelnemers zullen begrijpen waar dingen fout gaan terwijl ze ook een deel zijn  van de oplossing. Ofwel: een business simulatie aan het begin van een ITSM initiatief voorziet in de sleutel tot het bepalen van de juiste acties en zorgt voor medewerkersbetrokkenheid. In de simulatie zullen ze zich moeten richten op het bereiken van zakelijke strategische doelen. Het vaststellen van perspectief, positie, plannen en patronen van de IT-strategie in relatie tot het bedrijf zou dan in de simulatie moeten zijn opgenomen als een cruciale fase. Hierbij zullen de teams moeten samenwerken en een zg. “Strategic assessment” moeten maken. Er moet dan antwoord worden gegeven op de vragen: "Waar liggen de zakelijke mogelijkheden" en "met welke industriefactoren moeten we rekening houden?
Een business simulatie is hiervoor een uitstekende oplossing. Een simulatie helpt om de volwassenheid van de IT-organisatie te verhogen. “Verschuif van interne focus naar externe focus, van technologie-focus naar business-focus en van ad hoc en reactief naar pro-actief. Neem bijvoorbeeld het nieuwe speerpunt in ITIL 2011: het proces Business Relationship Management. Dit proces geeft aandacht aan de noodzaak om actief met de business in contact te treden. Er is echter geen formele certificeringsgerichte ITIL-training die werkelijk leert hoe dit te doen. Een goed opgezette simulatie kunnen verschillende teams zich richten op de business en strategische prioriteiten met hen afstemmen. Ook kunnen investeringsbeslissingen gezamenlijk worden genomen en maatregelen worden genomen zodat op toegevoegde waarde, kosten en risico's voor het bedrijf kan worden gestuurd. 
Een voorbeeld van zo’n simulatie is de Grab@Pizza Business & IT alignment game. Deze zoomt in op de onderwerpen die veel over het hoofd worden gezien en in ITIL 2011 uitgebreid aan de orde komen. Zo ontstaat meer helderheid over de kwestie van hoe de strategie van een IT-organisatie kan worden ingevoerd. Men kan aan de slag en concreet de afstemming of integratie, afhankelijk van de volwassenheid, tussen business en IT-processen verbeteren. 
Net als bij elke training of adviesinterventie moet er zorg voor worden gedragen dat de zeer goede reden is vastgesteld. Antwoord op de vraag "waarom een business simulatie?" (de zeer goede reden!) is van groot belang. Voorbeelden van zo’n zeer goede reden zijn: “We moeten zorgen dat het geleerde daadwerkelijk meegenomen wordt naar de dagelijkse praktijk”, “Onder hoge druk, net als in onze praktijk, willen we dat de mensen gaan oefenen met de vaardigheden die nodig zijn om te komen tot een verbetering van het dagelijkse werk”, “Haal de mensen uit hun comfort zones en zet ze in een situatie die nieuw is, want dat willen we ook in werkelijkheid gaan doen binnenkort”. In een simulatie zien, voelen en ervaren mensen de succes- en faalfactoren van het toepassen van ITSM best practices.
Het doen van een intake voor het begin van de simulatie is dus onmisbaar. Neem ook de tijd om te plannen hoe de aan het eind vastgelegde leerpunten en suggesties voor verbeteringen zullen worden meegenomen naar de werkomgeving? Zoals vermeld in het begin, IT is meer een meer van essentieel voor alle zakelijke activiteiten. ITSM wordt een strategische asset. Laten we nu echt beginnen met het strategisch beheren van IT!

Back to Business, servicemanagers!

IT-servicemanagement is iets van het verleden, dat is recht-voor-zijn-raap waar het op neerkomt. “ITIL heeft tegenwoordig een waterhoofd”, is een uitspraak van vergelijkbare strekking. En er zit, eerlijk gezegd, ook wel een kern van waarheid in. Als je een karrevracht aan processen nodig hebt om kwaliteit te leveren dan is er in de basis wel wat mis.
Gelukkig zijn er ook andere benaderingen om te komen tot kwaliteit. Wist u dat ISO20000 wordt gepositioneerd als servicemanagement-standaard? Zonder “IT” dus! En dat de meest voorkomende gebruiksmethode van ISO20000 die van de benchmark is? Je kijkt wat de (betrekkelijk) dunne standaard voorschrijft en dan gebruik wat je nodig hebt. Dat is een tamelijk ‘slanke’ en pragmatische manier om met bestpractices om te gaan.
Haaks op het zwaarder aanzetten van bestpractices als ITIL staat de versimpeling die met Agile in de softwareontwikkeling is ingetreden. Veel organisaties, zoals bijvoorbeeld de grote banken, zijn enthousiast en met succes aan de slag zijn gegaan met Scrum. Een ervaren en kundige Scrum Master kan met een team developers voorspelbaar de klant in de business tevreden stellen. Een Scrum-team levert met een grote snelheid en bovendien kwalitatief, nieuwe functionaliteiten in bijvoorbeeld de bancaire apps voor op de smartphone of tablets. Het interessante aan deze aanpak is dat vooral de professionaliteit van de spelers van belang is voor succes. Zwaarte in de personen en niet in het model!
De beheerders die zich nog plichtsgetrouw houden aan de ITIL-procedures, krijgen in het Agile-tijdperk verwijten naar hun hoofd: “Jullie zijn zo traag, en trouwens SLA’s zijn relikwieën uit een tijd die we achter ons moeten laten!” Medewerkers gebruiken hun eigen middelen. Volgens Forrester is 70% van de tablets, die door werknemers voor zakelijke doeleinden worden gebruikt, betaald uit eigen portemonnee. Waar hebben we de IT-afdeling dan voor nodig? In ieder geval niet voor het sneller gedaan krijgen van je werk! Dit laatste is dan ook de reden dat werknemers ervoor kiezen hun eigen IT-spulleboel mee te nemen.
“En de Cloud… die maakt een IT-servicemanager helemaal overbodig”, is een veelgehoorde opvatting. Zo was recentelijk in het nieuws dat Tata Steel een IT-project had laten uitvoeren onder aansturing van de Marketingafdeling. Marketing bepaalde de richting. De IT-afdeling was wel aangehaakt, maar eigenlijk bleek dat IT-middelen hooguit bijproducten waren. De invoering van het marktgerichte werken, dat een belangrijke driver was bij TATA Steel, was meteen een definitief afscheid van het productgerichte denken. En dat in die mate, dat ook IT-producten naar de achtergrond zijn verdwenen! De ontwikkelingen in de markt bepalen de richting in het bedrijfsproces en daarmee dus ook welke IT-gerelateerde diensten er moeten worden afgenomen.
Sommige servicemanagers hebben het gelukkig al door. De letters “IT” moeten ze laten vallen om te begrijpen waar het in hun vak om gaat. Als er al letters voor horen van zijn het deze: “IV”. De informatievoorziening (IV) staat centraal, niet de informatietechnologie (IT). Een vakvolwassen servicemanager zal zich dan ook veel meer op het terrein van de bedrijfskundige gaan bewegen. Om succesvol te zijn worden bedrijfsorganisatorische vaardigheden belangrijker dan kennis van de techniek.
En wat voor diensten heeft de business dan nodig? IV-diensten dus! Diensten die ondersteunen bij het realiseren van een belangrijk stuk informatievoorziening voor het bedrijfsproces. Zo kom je het concept Cloud-dienst wel eens tegen. De vraag is of klanten er iets mee kunnen in de manier waarop deze nu veelal aangeboden wordt. Terecht zullen sommige klanten dit als een stuk techniek beschouwen en de bijbehoren inside-out benadering niet altijd begrijpen. Traditioneel is ITSM te weinig outside-in. Een verschil zou kunnen worden gemaakt door een dergelijke IV-dienst zo te beschrijven en op te zetten dat het bedrijfsproces en de klant centraal staan. Daarin kan de servicemanager een belangrijke rol spelen.
Velen hebben zich de laatste tijd uitgelaten over servicemanagement en de Cloud. Een interessante uitspraak kwam van Vivek Kundra, voormalig CIO van het Witte Huis in VS. Zijn opvatting is dat de Cloud vooral een nieuwe manier van denken vereist. Het gaat er bij gebruikers om dat ze niet meer denken aan spullen maar aan diensten. Hij gaat nog verder door te stellen dat het denken in cloud-diensten al aan het verdwijnen is, het gaat nl. om het centraal stellen van de klant. Klanten hebben diensten nodig en als we ons op hen richten dan is zoiets als Cloud niet het meest relevant. Dat laatste geeft dan toch weer hoop voor de servicemanagers.
Ook op het thuisfront is voor velen deze ontwikkeling te zien. Als consumenten wat files willen delen met vrienden dan is in een mum van tijd via de smartphone, tablet of laptop een plek gevonden.  De meeste gebruikers van Cloud-diensten snappen heus wel dat er ergens een server staat te zoemen, maar godzijdank hoeven ze niet met iemand te communiceren voordat ze er iets mee gaan doen. Ik ga het mijn ouders-van-in-de-80 niet proberen uit te leggen, maar het mooie is… dat hoeft ook niet meer! Twee keer klikken op het touchscreen van de tablet en klaar-is-kees!
Conclusie: “Back to Business, servicemanagers! IT is meer iets voor de IT-ers!” Een IV-servicemanager richt zich op actuele business thema’s zoals continuïteit, ondernemerschap, partnerschap, inspiratie en vertrouwen ván en ín de informatievoorziening. Servicemanagers van nu kijken vaak en goed naar hun klanten. Ze selecteren en ontwikkelen diensten waar klanten in het cloud-tijdperk op zitten te wachten.